Med-Practic
Նվիրվում է վաստակաշատ ուսուցիչ Գրիգոր Շահյանին

Իրադարձություններ

Հայտարարություններ

Մեր հյուրն է

Հրատապ թեմա

 

Թվեր և փաստեր

Ինչ են անում օձերը ձմռանը

Ինչ են անում օձերը ձմռանը

Հավանաբար դժվար է նշել կենդանիների մի այնպիսի խումբ, որը առաջացնի այնպիսի զգուշավորություն ու զգաստացնող հետաքրքրություն և վախի զգացում, ինչպիսին օձերն են: Մարդիկ նրանց վերագրել են ամեն տեսակի անհեթեթ ֆանտաստիկ կարողություններ:

 

Օձերի հետ կապված նախապաշարումները այնքան հին ու խորն են, որ մինչև այժմ էլ կարելի է լսել բազմաթիվ հեքիաթներ, ավանդույթներ, պատմություններ հիպնոսի, վրեժխնդրության, տարածության վրա զոհին սպանելու նրանց անհավանական հատկանիշների մասին: Ցավոք սրտի, շատերը չունեն համապատասխան գիտելիքներ օձերի վարքի և կենսաձևի մասին: Օձերի հետ պատահաբար հանդիպելիս մարդը յուրովի և մեծ մասամբ աղավաղված ձևով է նկարագրում դեպքը, չափազանցնում սպառնացող վտանգը: Նման վախ ապրած մարդու համար դժվար է կողմնորոշվել և լրջորեն գնահատել տվյալ իրավիճակը: Վախի այդ զգացումները մարդն ինքն է իրեն ներշնչում և, հանդիպելով օձի, հեռանալու փոխարեն քարանում է տեղում:

 

Կան կենդանիներ, որոնց մարմնի հաստատուն ջերմաստիճանը կարգավորվում է իրենց ներքին ֆիզիոլոգիական մեխանիզմների շնորհիվ: Դրանք թռչուններն ու կաթնասուններն են: 

 

Կարգաբանական տեսակետից օձերը մտնում են սողունների դասի թեփուկավորների կարգի առանձին ենթակարգի մեջ: Նրանք, ինչպես բոլոր սողունները, նույնպես ոչ հաստատուն ջերմաստիճանով կենդանիներ են, այսինքն` նրանց մարմնի ջերմաստիճանը կապված է շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանի, որն էլ իր հերթին` նյութափոխանակության ցածր մակարդակի հետ:

 

Երկրագնդի տարբեր գոտիներում շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը տատանվում է ինչպես օրվա ընթացքում, այնպես էլ տարվա եղանակների հետ պայմանավորված: Բարձր լայնություններում տարվա միջին ջերմաստիճանի տատանումներն ավելի մեծ են, քան հասարակածում: Դրա հետ կապված, դեպի բևեռներ սողունների տեսակների քանակը պակասում է: Օրինակ, Միջին Ասիայում բնակվում են 65, Հայաստանում 52, Եվրոպայի միջին մասում` 15 տեսակի սողուններ, իսկ Հյուսիսային բևեռի շրջանի մոտ` ընդհամենը 2: Սողունները ակտիվ են որոշակի ջերմաստիճանի պայմաններում, որը տարբեր տեսակների համար կարող է տատանվել 12-45 աստիճանի սահմաններում: 

 

Նույնիսկ բարեխառն լայնություններում օրվա ընթացքում հողի մակերեսի ջերմաստիճանը կարող է օպտիմալից շատ բարձր լինել և հասնել 600-C-ի: Հնարավոր է, որ նման պայմաններում բոլոր սողունները մի քանի րոպեի ընթացքում սատկեն գերտաքացումից, սակայն օրվա ընթացքում տեղաշարժվելով` նրանք ընտրում են այնպիսի տեղամասեր, որտեղ ջերմաստիճանը կոնկրետ այդ ժամանակահատվածում ավելի մոտ է օպտիմալին:

 

Արևադարձային գոտում չկա ակտիվության և հանգստի ժամանակահատվածի սեզոնային որոշակի հերթափոխում: Սա թույլ է արտահայտվում մերձարևադարձային գոտում և հստակ գոյություն ունի բարեխառն լայնություններում, որտեղ սողուններն անցնում են ձմեռային քնի:

 

Սողունների, այդ թվում նաև օձերի ձմեռային քնի տևողությունը կապված է տվյալ տեսակի ցրտադիմացկունության և կոնկրետ տարածման վայրի բարձրության ու կլիմայական պայմանների հետ: 

 

Օձերը ձմեռում են ամենատարբեր բնույթի ապաստարաններում, մեծ մասը` կրծողների բներում, ժայռերի ճեղքերում, քարանձավներում, քանդված շինություններում և այլն, որոնք որոշակի միկրոկլիմայակամ պայմաններ ունեն (համապատասխան խորություն ու տարածություն) և որտեղ ձմռան ընթացքում ջերմաստիճանը 8-100C-ից չի իջնում: 

 

Ջերմակարգավորումը հաճախ ապահովվում է ոչ միայն ֆիզիոլոգիական մեխանիզմներով, այլև վարքագծի ռեակցիաներով, ինչը հատուկ է պոյկիլոթերմ (կայուն ջերմաստիճան չունեցող) կենդանիներին: Փորձերը ցույց են տալիս, որ օձերը ձմեռանոցներում կարող են շարժվել ուղղահայաց դիրքով, ընտրելով ձմեռման համար համապատասխան ջերմաստիճան: Նրանք ձմեռման են անցնում միայնակ կամ փոքր ու մեծ խմբերով, որոնց թիվը մեկ ձմեռանոցում կարող է հասնել մինչև 50 առանձնյակի:

 

Հայաստանում տարածված 4 տեսակի թունավոր օձերի բարձունքա-գոտիական տեղաբաշխման և ֆիզիոլոգիական առանձնահատկությունների հետ կապված` կարելի է դիտարկել նրանց սեզոնային ակտիվությունը, այդ թվում` աշնանը ձմեռման անցնելու և գարնանը ձմեռանոցներից դուրս գալու ժամկետները:

 

Լեռնատափաստանային կամ հայկական տափաստանային իժ - Vipera eriwanensis


Փոքր չափեր ունեցող օձ է, երկարությունը չի անցնում 70սմ- ից, տարածված է Հայաստանի կենտրոնական ու հյուսիսային լեռնային տափաստաններում և բարձրադիր լեռնային մարգագետիններում` 1200-3000մ բարձրության վրա:

 

Գարնանը իժերն իրենց ձմեռային ապաստարաններից` կրծողների բներից, գետնի ու ժայռերի ճեղքերից դուրս են գալիս ապրիլի կեսերից, երբ օդի ջերմաստիճանը հասնում է 6-80C-ի: Մինչև հուլիս-օգոստոս ակտիվ են գրեթե ամբողջ ցերեկը, իսկ շոգ ամիսներին հանդիպում են առավոտյան և երեկոյան ժամերին` կեսօրին թաքնվելով քարերի տակ կամ կրծողների բնանցքներում: Ձմեռման են գնում սեպտեմբերի վերջին, հոկտեմբերի սկզբներին:

 

Դարևսկու իժ - V. darevsk

 

Երկարությունը հասնում է 50 սմ-ի, տարածված է միայն Աշոցքի տարածաշրջանում` 2000-3000մ բարձրության վրա, ապրում են հարթ սալաքարերի տակ, որտեղ էլ հետագայում ձմեռում են: Նույնիսկ նույն լանջի վրա, տարբեր քարակույտերում ձմեռումից դուրս գալու ժամկետները տարբեր են` կապված ձյան հալման հետ: Ակտիվ են մայիսի սկզբներից մինչև սեպտեմբերի վերջը:

 

Հայկական իժ - V. raddei

 

Երկարությունը հասնում է 115սմ-ի, ապրում է լեռների ու կիրճերի քարքարոտ, զառիթափ լանջերին, նոսր կաղնուտում և լեռնային տափաստաններում, հանդիպում է միայն Հայաստանի և Նախիջևանի բարձրադիր լեռնային շրջաններում` 1300-1800մ բարձրության վրա:

 

Ձմեռային ապաստարաններից նրանք դուրս են գալիս ապրիլի կեսերից` օդի ջերմաստիճանի 16-170C-ի դեպքում: Գարնանը տասնյակներով հավաքվում են իրենց ձմեռանոցների մոտ: Մինչև հունիսի կեսերը մնում են ձմեռման վայրերում` քարափների, ժայռերի, փոքրիկ քարանձավների, ծառերի արմատամերձ դատարկությունների մոտ, այնուհետև տարածվում են շրջակա միջավայրում: Շոգ ամիսներին հանդիպում են առավոտյան և երեկոյան ժամերին, սեպտեմբեր-հոկտեմբերին նորից են հավաքվում ձմեռանոցների մոտակայքում:

 

Անդրկովկասյան գյուրզա - V. lebetina  

 

Երկարությունը բացառիկ դեպքերում կարող է հասնել մինչև 2 մետրի, իսկ սովորաբար հանդիպում են 130-140սմ երկարությամբ առանձնյակներ: 

 

Գյուրզան ունի առավել լայն տարածում: Հայաստանում հանդիպում է Արաքս գետի հովտում և նրա նախալեռնային շրջաններում, իսկ հյուսիսում` Քուռ գետի հովտում: Հիմնականում բնակվում է ցածրադիր վայրերում, սակայն երբեմն կարող է բարձրանալ մինչև 2000մ բարձրության վրա: Ապրում է լեռների և ձորերի քարքարոտ լանջերին, չի խուսափում նաև մարդաբնակ վայրերից և բնակություն է հաստատում քանդված շինություններում, անասնապահական համալիրների մոտ, գոմերում, բնակելի շենքերի նկուղներում: Որպես ապաստարաններ օգտագործում է տարբեր ողնաշարավորների գետնափոր բները, ժայռերի, քարակույտերի, քանդված պատերի ճեղքերը և քարանձավները:

 

Ձմեռային ապաստարաններից օձերը դուրս են գալիս մարտի սկզբներին և առաջին 2-3 շաբաթը խմբերով հանդիպում ձմեռանոցներից ոչ հեռու: Գարնանը ակտիվ են գրեթե ամբողջ ցերեկը և հաճախ նրանց կարելի է հանդիպել քարերի վրա տաքանալիս: Ամռան շոգ ամիսներին թաքստոցներից դուրս են գալիս վաղ առավոտյան և գիշերվա ժամերին: Այդ ժամանակահատվածում նախապատվությունը տալիս են խոնավ և ստվերոտ վայրերին ու հանդիպում են գետերի ափերին, աղբյուրների մոտ, երբեմն էլ բարձրանում են ծառերի վրա: Սեպտեմբերի երկրորդ կեսից անցնում են ցերեկային կենսաձևի և հավաքվում ձմեռանոցների շրջակայքում: Ձմեռման են անցնում նոյեմբերի սկզբներից: 

 

Հատկապես պետք է զգույշ լինել գարնան և աշնան ամիսներին, որովհետև կծելու դեպքերը հիմնականում տեղի են ունենում այդ ժամանակաշրջանում:

Հեղինակ. Լևոն Աղասյան
Սկզբնաղբյուր. Առողջապահություն 4.2009
Աղբյուր. med-practic.com
Հոդվածի հեղինակային (այլ սկզբնաղբյուրի առկայության դեպքում՝ էլեկտրոնային տարբերակի) իրավունքը պատկանում է med-practic.com կայքին
Loading...
Share |

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ

Կարդացեք նաև

Փետրվարի 14-ը` Համակարգչային աշխատողի օր
Փետրվարի 14-ը` Համակարգչային աշխատողի օր

Փետրվարի 14-ը ոչ պաշտոնական, բայց մասնագիտական շրջանակում լայնորեն նշվող ծրագրավորողի օրն է: 1946 թ. փետրվարի 14-ին գիտական աշխարհին և բոլոր հետաքրքրվածներին ցուցադրվեց առաջին՝ իսկապես աշխատող...

Հիշարժան տարեթվեր Հիշարժան օրեր, տարեթվեր, տոներ
ԵՊԲՀ. Ինչպե՞ս է աճել աշխարհի բնակչությունը 1950 թվականից ի վեր
ԵՊԲՀ. Ինչպե՞ս է աճել աշխարհի բնակչությունը 1950 թվականից ի վեր

Աշխարհում մարդկանց թիվը 70 տարվա ընթացքում եռապատկվել է: Վիճակագրական տվյալների հիման վրա «Հերացի» վերլուծականն ուսումնասիրել է, թե մասնավորապես որ տարածաշրջաններում է...

15 գեղարվեստական գիրք բժշկության մասին
15 գեղարվեստական գիրք բժշկության մասին

Ապագա բժիշկներ, ձեզ համար առանձնացրել ենք 15 գեղարվեստական գիրք, որտեղ հիմնական թեման բժշկությունն է, բժշկի մասնագիտության առանձնահատկություններն ու դժվարությունները...

2020-ի գիտական հայտնագործությունները. Սալուտեմ ամսագիր №2
2020-ի գիտական հայտնագործությունները. Սալուտեմ ամսագիր  №2

Անտարկտիդայի և Գրենլանդիայի սառցե ծածկույթը հալչում է աննախադեպ արագ


2019 թվականի ապրիլին իրականացված հետազոտությունը ցույց տվեց, որ Գրենլանդիայի սառցե ծածկույթը տարեկան...

Հրատապ թեմա Աշխարհում Սալուտեմ 2.2021
2020-ը նոր սարքերի, նորարարությունների ռեկորդային տարի` չնայած ԿՈՎԻԴ–19-ի մարտահրավերներին. «Սալուտեմ» ամսագիր
2020-ը նոր սարքերի, նորարարությունների ռեկորդային տարի` չնայած ԿՈՎԻԴ–19-ի մարտահրավերներին. «Սալուտեմ» ամսագիր

Ամփոփելով նախորդ տարին՝ հարկ է անդրադառնալ 2020 թ. Միացյալ Նահանգների Սննդի և դեղերի վարչության (U.S. Food and Drug Administration) կարևոր և շրջադարձային զարգացումներին, որոնց նպատակն էր ամրապնդել...

Հրատապ թեմա Աշխարհում Սալուտեմ 1.2021
Յոթ զավեշտալի բժշկական հայտնագործություն․ Շնոբելյան մրցանակի հերոսները. oncology.am
Յոթ զավեշտալի բժշկական հայտնագործություն․ Շնոբելյան մրցանակի հերոսները. oncology.am

Մի շարք բժշկական հայտնագործություններ այնպես են տպավորել համաշխարհային գիտական հանրությանը, որ շնոբելյան մրցանակի են արժանացել։ Այդ մրցանակը հիմնադրվել է 1991 թվականին և շնորհվում է...

Էնդոսկոպիկ ծառայությունը` «Նաիրի» բժշկական կենտրոնում. հարցազրույց Թևոս Սարգսյանի հետ. nairimed.com
Էնդոսկոպիկ ծառայությունը` «Նաիրի» բժշկական կենտրոնում. հարցազրույց Թևոս Սարգսյանի հետ. nairimed.com

- Ի՞նչ է ներառում էնդոսկոպիկ ծառայությունը:

- «Նաիրի» բժշկական կենտրոնում գործում է էնդոսկոպիկ ախտորոշման և բուժման ծառայություն, որը ներառում է...

ԼՈՒՐԵՐ: Թվեր և փաստեր
Երաժշտությունը ո՛չ միայն արվեստ է, այլ նաև յուրահատուկ թերապիա․ բարեգործական համերգ ՈՒԱԿ-ի պացիենտների համար. oncology.am
Երաժշտությունը ո՛չ միայն արվեստ է, այլ նաև յուրահատուկ թերապիա․ բարեգործական համերգ ՈՒԱԿ-ի պացիենտների համար. oncology.am

Երաժշտությունը ո՛չ միայն արվեստ է, այլ նաև յուրահատուկ թերապիա: Ու եթե այդ թերապիայի կարիքն ունեցող մարդիկ ինչ-ինչ պատճառներով ինչ-որ ժամանակահատվածում համերգասրահներ այցելելու հնարավորություն չունեն, ապա Do Re Meet բարեգործական ծրագիրը...

ԼՈՒՐԵՐ: Թվեր և փաստեր
Քաղցկեղի «աշխարհագրությունը». oncology.am
Քաղցկեղի «աշխարհագրությունը». oncology.am

Զարգացած երկրներում յուրաքանչյուր չորրորդ բնակիչ ունի քաղցկեղով հիվանդանալու ռիսկ, իսկ հինգերորդը՝ դրանից մահանալու:  Զարգացող երկրներում  միշտ քիչ են եղել քաղցկեղով հիվանդները...

Ուռուցքաբանություն
Հայաստանի բնակչությունը 1831-ից 2017 թվականներին. aniarc.am
Հայաստանի բնակչությունը 1831-ից 2017 թվականներին. aniarc.am

Այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության տարածքում բնակչության թիվը 1831 թվականին կազմել է 161.747 հոգի, որից հայերը՝ 110.671, մուսուլմանները՝ 50.274, այլք՝ 802: Ըստ էության, Հայաստանում մարդահամար, աշխարհագիր...

Առանց հիվանդությունների կյանքի միջին տեւողությունն ավելացել է 6 տարով. news.am
Առանց հիվանդությունների կյանքի միջին տեւողությունն ավելացել է 6 տարով. news.am

Աշխարհի 191 երկրներում վերջին 25 տարիներին կյանքի ակնկալվող տեւողությունն ավելացել է շուրջ 10 տարով՝ տղամարդկանց պարագայում կազմելով 69, կանանց պարագայում՝ 74.8 տարի: Վերջին 15 տարիներին մարդիկ սկսել են...

10 ամենախելացի կենդանիները. 1in.am
10 ամենախելացի կենդանիները. 1in.am

Հայտնի է, որ որոշ կենդանիներ ավելի խելացի են մյուսներից, նրանք կարողանում են ընկերանալ, սովորել իրենց սխալներից և, նույնիսկ, մարդկանց հետ փոխհարաբերություններ հաստատել...

Ի՞նչ ապագա է սպասվում մարդկությանն ամբողջովին ավտոմատացված աշխարհում. tert.am
Ի՞նչ ապագա է սպասվում մարդկությանն ամբողջովին ավտոմատացված աշխարհում. tert.am

Տեխնոլոգիական առաջընթացը շարունակում է իր հաղթարշավն ամբողջ աշխարհում` բազում առավելություններ տալով մարդկանց: Սակայն, միևնույն ժամանակ, այն լուրջ սպառնալիք է մարդկության գոյության համար...

Կյանքի վատագույն որակ ունեցող աշխարհի 29 քաղաքները. 1in.am
Կյանքի վատագույն որակ ունեցող աշխարհի 29 քաղաքները. 1in.am

Ամեն տարի Mercer խոշորագույն HR խորհրդատվական ընկերությունը ներկայացնում է «Կյանքի որակի ինդեքս» զեկույցը: Ինչպես հայտնում է Business Insider-ը` ընկերությունը ուսումնասիրել է 450 քաղաքների կենսակերպը` հաշվի...

Մենք երազում ենք փոխել աշխարհը հանուն քեզ. Ցուկերբերգի հուզիչ նամակը` նորածին դստերը. tert.am
Մենք երազում ենք փոխել աշխարհը հանուն քեզ. Ցուկերբերգի հուզիչ նամակը` նորածին դստերը. tert.am

Աշխարհի խոշորագույն Facebook սոցկայքի համահիմնադիր և գործադիր տնօրեն Մարկ Ցուկերբերգը, ով օրերս հայր է դարձել, շարունակում է հազարավոր շնորհավորանքներ ու բարեմաղթանքներ ստանալ...

ԱՄԵՆԱԸՆԹԵՐՑՎԱԾ ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԸ